Gió mùa và khí hậu Việt Nam: ôn trọn trong một trang

Khí hậu là phần kiến thức "xương sống" của Địa lí tự nhiên Việt Nam: nó giải thích vì sao miền Bắc có mùa đông lạnh, vì sao Trung Bộ mưa vào thu đông, vì sao Tây Nguyên khô hạn đầu năm. Nắm chắc hai mùa gió là em đã trả lời được một nửa số câu hỏi về thiên nhiên, sông ngòi, sản xuất nông nghiệp theo mùa.

Vì sao khí hậu nước ta nhiệt đới ẩm gió mùa

• Nhiệt đới: nằm hoàn toàn trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc, góc nhập xạ lớn, hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh. Tổng bức xạ lớn, cân bằng bức xạ luôn dương, nhiệt độ trung bình năm trên 20°C (trừ vùng núi cao).
• Ẩm: giáp Biển Đông rộng lớn, các khối khí qua biển mang ẩm vào. Lượng mưa trung bình năm khoảng 1.500–2.000 mm, độ ẩm không khí trên 80%.
• Gió mùa: nằm trong khu vực châu Á gió mùa, chịu tác động xen kẽ của gió mùa mùa đông và gió mùa mùa hạ, ngoài ra còn có Tín phong bán cầu Bắc hoạt động quanh năm.

Gió mùa mùa đông (tháng XI – IV)

Xuất phát từ cao áp Xi-bia, thổi theo hướng đông bắc vào nước ta.

• Nửa đầu mùa đông: khối khí lạnh đi qua lục địa nên lạnh, khô.
• Nửa sau mùa đông: khối khí lệch đông, đi qua biển nên lạnh, ẩm, gây mưa phùn ở vùng ven biển và đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ.
• Phạm vi: hoạt động mạnh ở miền Bắc, suy yếu dần khi xuống phía Nam và gần như bị chặn lại ở dãy Bạch Mã.
• Phía nam Bạch Mã: Tín phong bán cầu Bắc (hướng đông bắc) chiếm ưu thế — gây mưa cho vùng ven biển Trung Bộ, trong khi Nam Bộ và Tây Nguyên bước vào mùa khô.

Gió mùa mùa hạ (tháng V – X)

Gió hướng tây nam là chính, nhưng có hai "đợt" với nguồn gốc khác nhau — đây là chỗ đề rất hay hỏi:

Mẹo nhớ: "Đầu hạ Ấn Độ Dương — cuối hạ bán cầu Nam". Câu nào hỏi gió phơn Tây Nam thì nghĩ ngay tới đầu mùa hạ và dãy Trường Sơn.

Hệ quả: mùa mưa lệch nhau giữa các vùng

• Bắc Bộ, Nam Bộ, Tây Nguyên: mưa nhiều vào mùa hạ.
• Duyên hải Trung Bộ: mùa mưa lệch về thu đông (khoảng tháng IX – XII) do tác động của gió mùa đông bắc, Tín phong gặp địa hình chắn gió, cùng với bão và dải hội tụ; đầu mùa hạ lại khô nóng vì gió phơn.
• Chế độ nước sông ngòi theo sát chế độ mưa: sông ở Trung Bộ lũ vào thu đông, sông Bắc Bộ và Nam Bộ lũ vào mùa hạ.

Ranh giới Bạch Mã: hai phần lãnh thổ

Ba đai cao

1. Đai nhiệt đới gió mùa: ở miền Bắc lên tới độ cao trung bình 600–700 m, ở miền Nam lên tới 900–1.000 m.
2. Đai cận nhiệt đới gió mùa trên núi: từ giới hạn trên của đai nhiệt đới đến khoảng 2.600 m.
3. Đai ôn đới gió mùa trên núi: từ 2.600 m trở lên, chỉ có ở dãy Hoàng Liên Sơn.

Đề sẽ hỏi thế nào

• Câu Biết: "Gió mùa mùa đông xuất phát từ…", "Đai ôn đới gió mùa trên núi chỉ có ở…".
• Câu Hiểu: giải thích vì sao ven biển Trung Bộ mưa thu đông, vì sao Tây Nguyên có mùa khô sâu sắc.
• Câu Đúng/Sai hoặc trả lời ngắn: cho bảng nhiệt độ, lượng mưa của hai trạm (ví dụ Hà Nội và TP Hồ Chí Minh), yêu cầu tính biên độ nhiệt năm hoặc nhận xét mùa mưa.

Lỗi hay gặp nhất là nhầm hướng gió và thời gian của từng đợt gió — xem thêm lỗi số 8 trong bài 10 lỗi mất điểm oan.

Luyện ngay

Trên Luyện Đề, chủ đề Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa có đề ba mức: Mức 1 hỏi thẳng kiến thức ở trên, Mức 2 và Mức 3 đưa bảng số liệu khí hậu để em phân tích. Tạo tài khoản miễn phí để làm thử và nhận nhận xét của gia sư AI cho từng câu sai.